Շվեդիայի ընտրությունների գլխավոր տնտեսական հարցը՝ պաշտպանությո՞ւն, թե՞ բարեկեցություն

Շվեդիան կիրակի գնում է խորհրդարանական ընտրությունների, սակայն քվեարկությունից հետո նոր կառավարությանը սպասում է ոչ միայն քաղաքական, այլև բարդ ֆինանսական հաշվարկ։ Երկիրը միաժամանակ բախվում է պաշտպանական ծախսերի կառուցվածքային աճին և սոցիալական պետության նկատմամբ բարձրացող պահանջներին, մինչդեռ այդ ամենը ֆինանսավորելու հնարավորությունները սահմանափակվում են։

CNBC-ի հետ զրույցում SEB-ի գլխավոր տնտեսագետ Jens Magnusson-ը նշել է, որ նախընտրական արշավներում սովորաբար շատ խոստումներ են հնչում, բայց ընտրություններից հետո դրանք կարող են բախվել «բավականին կոշտ» իրականության։ Նրա խոսքով՝ միաժամանակ հարկերը կրճատել, ծախսերը մեծացնել և տարբերությունը պարտքով ծածկել հնարավոր չէ անսահման երկար։

Վերջին հարցումներում առաջատար են եղել Շվեդիայի կենտրոնաձախ ընդդիմադիր ուժերը՝ Social Democrats-ի գլխավորությամբ, սակայն այդ առավելությունը նեղացել է, քանի որ Ulf Kristersson-ի գլխավորած Moderate Party-ի կառավարությունը կարողացել է մոբիլիզացնել ընտրողներին։ Գործող իշխանությունը հենվում է նաև ծայրահեղ աջ Sweden Democrats-ի աջակցության վրա, մինչդեռ կենտրոնաձախը հրաժարվել է համագործակցել այդ ուժի հետ, ինչի պատճառով ընտրություններից հետո կոալիցիոն պատկերը մնում է անորոշ։

Անվտանգության նոր միջավայր և դրա գինը

Շվեդիան 2024 թվականի մարտին միացավ NATO-ին՝ հրաժարվելով ավելի քան երկու դար տևած ռազմական չեզոքությունից Ռուսաստանի՝ Ուկրաինա լայնածավալ ներխուժումից հետո։ Անցյալ տարի NATO-ի անդամները համաձայնեցին մինչև 2035 թվականը պաշտպանական ծախսերը հասցնել ՀՆԱ-ի 3.5%-ի, ինչպես նաև ավելացնել ևս 1.5%՝ պաշտպանության և անվտանգության հետ կապված կարիքների համար։

Stockholm International Peace Research Institute-ի տվյալներով՝ 2022-2025 թվականներին Շվեդիայի ռազմական ծախսերը կտրուկ աճել են, քանի որ երկիրը սկսել է լայնածավալ վերազինում։ Սակայն արտաքին քաղաքականությունը, չնայած այս փոփոխություններին, ընտրական բանավեճում կենտրոնական թեմա չի դարձել։ Քաղաքագետների գնահատմամբ՝ պատճառը ոչ թե անվտանգության հարցերի նվազ կարևորությունն է, այլ այն, որ խոշոր կուսակցությունների միջև քիչ տարաձայնություն կա Ռուսաստանի, NATO-ի և Ուկրաինայի շարունակական աջակցության հարցերում։

Stockholm University-ի քաղաքական գիտության պրոֆեսոր Jonas Tallberg-ի խոսքով՝ փաստացի բոլոր կուսակցություններն ընտրողներին ազդարարում են, որ պաշտպանության բաժինը բյուջեում պետք է ավելի մեծ դառնա։ Նրա գնահատմամբ՝ բանավեճը վերաբերում է ոչ թե նրան, արդյոք Շվեդիան պետք է ներդնի պաշտպանության մեջ, այլ նրան, թե ինչպես պետք է դա ֆինանսավորել։

Այստեղ է ի հայտ գալիս հիմնական հակասությունը. աճող պաշտպանական ծախսերը, ըստ Tallberg-ի, պետք է արվեն ինչ-որ այլ ուղղության հաշվին, և սովորաբար դա վերաբերում է սոցիալական պետությանը կամ արտաքին օգնությանը։ Swedbank-ի գլխավոր տնտեսագետ Mattias Persson-ն էլ ընդունում է պաշտպանության և սոցիալական ծախսերի միջև փոխզիջման առկայությունը, միաժամանակ ընդգծելով, որ ապահով սահմաններն անհրաժեշտ պայման են բարեկեցության համակարգը պահպանելու համար։

Ռուսաստան, Donald Trump և տնտեսական անորոշությունը

Թեև Շվեդիայի վերազինման հիմնական պատճառը շարունակում է լինել Ռուսաստանը, ԱՄՆ նախագահ Donald Trump-ի մոտեցումը NATO-ի նկատմամբ լրացուցիչ անորոշություն է ստեղծել։ Եվրոպական երկրները միաժամանակ ուժեղացնում են իրենց հնարավորությունները՝ Ռուսաստանի զսպման համար, և պատրաստվում են այն սցենարին, որ կարող են ավելի մեծ չափով սեփական ուսերին վերցնել մայրցամաքի անվտանգության բեռը։

Tallberg-ի խոսքով՝ Շվեդիայի պաշտպանական ներդրումների մի մասը նախատեսված է ռուսական հնարավոր ագրեսիան զսպելու համար, իսկ մյուս մասը՝ NATO-ի «եվրոպական հենասյան» ամրապնդման, այն պայմաններում, երբ եվրոպացի դաշնակիցներն այնքան էլ վստահ չեն ԱՄՆ շարունակական հանձնառության հարցում։ Magnusson-ն էլ զգուշացնում է, որ Շվեդիայի պաշտպանական ծախսերի աճը միայն Donald Trump-ով բացատրել нельзя։ Նրա խոսքով՝ Ռուսաստանի ներխուժումն Ուկրաինա և դրան հաջորդած Շվեդիայի մուտքը NATO արդեն իսկ կբերեին ծախսերի բարձրացման, թեև Վաշինգտոնի ճնշումը ևս նպաստել է այդ տեղաշարժին։

Donald Trump-ի առևտրային քաղաքականությունն էլ անորոշության լրացուցիչ աղբյուր է Շվեդիայի փոքր և արտահանման վրա հիմնված տնտեսության համար։ Միևնույն ժամանակ թե՛ Magnusson-ը, թե՛ Persson-ը նշում են, որ մինչ այժմ ազդեցությունը այնքան ծանր չի եղել, որքան սկզբում էր ենթադրվում։ Tallberg-ի գնահատմամբ՝ Donald Trump-ը դժվար թե վճռորոշ ազդեցություն ունենա հենց ընտրողների քվեարկության վարքագծի վրա, քանի որ հիմնական կուսակցությունները արտաքին քաղաքականության հարցերում ընդհանուր առմամբ նույն դիրքերում են։

Սահմանափակ բյուջետային տարածք

Շվեդիան ընտրություններին մոտենում է համեմատաբար ամուր պետական ֆինանսների պայմաններում։ Պետական պարտքը 2025 թվականին միջազգային չափանիշներով ցածր՝ 35% է, իսկ այս տարի կանխատեսվում է դրա աճը մինչև 39%։ Միաժամանակ շվեդական տնային տնտեսությունների տնօրինվող եկամուտները պահպանվել են հարաբերականորեն կայուն մակարդակի վրա։

Այնուամենայնիվ, SEB-ը և Swedbank-ը զգուշացնում են, որ հաջորդ կառավարության հնարավորությունները՝ առանց ֆինանսավորման աղբյուրի նոր բարեփոխումներ իրականացնելու համար, ավելի սահմանափակ կլինեն, քան վերջին տարիներին։ Magnusson-ի տվյալներով՝ կառավարությունն այս տարի իրականացրել է մոտ 80 միլիարդ շվեդական կրոնայի չափով չֆինանսավորված բարեփոխումներ, ինչպես նաև նորմալ բյուջետային շրջանակից դուրս ուղղել է ևս 45-50 միլիարդ կրոնա պաշտպանության և Ուկրաինային աջակցության վրա։

Այդ մոդելը Շվեդիային թույլ է տվել միաժամանակ ավելացնել ներքին ծախսերը, կրճատել հարկերը և ֆինանսավորել անվտանգության պարտավորությունները, բայց Magnusson-ի խոսքով՝ դա չի կարող շարունակվել անվերջ։ Նա ակնկալում է, որ բարձր պաշտպանական ծախսերը կմնան կառուցվածքային փոփոխություն առնվազն առաջիկա հինգից տասը տարիների ընթացքում, ինչը վերջնական հաշվով կնշանակի կամ ավելի բարձր հարկեր, կամ այլ ուղղություններով ավելի ցածր ծախսեր, կամ ավելի մեծ պարտք։

Persson-ը ևս կարծում է, որ այս պահին Շվեդիան կարող է պահպանել սոցիալական պետությունը, մեծացնել պաշտպանական ծախսերը և միաժամանակ պահել առողջ պետական ֆինանսները։ Բայց առաջիկա տարիներին, նրա խոսքով, պաշտպանության վրա կատարվող ծախսերը պետք է վերադարձվեն երկրի սովորական բյուջետային գործընթացի շրջանակ։

Այս ամենը հակասում է մի ընտրարշավի տրամաբանությանը, որտեղ գերակշռում են առողջապահության, դպրոցների, միգրացիայի, օրենքի և կարգի, ինչպես նաև տնային տնտեսությունների դրամապանակի շուրջ խոստումները։ Stockholm University-ի պրոֆեսոր Jan Teorell-ի խոսքով՝ Շվեդիայում արտաքին քաղաքականությունը պատմականորեն մեծ դեր չի խաղացել ընտրությունների ելքի հարցում, և դա չի փոխվել նույնիսկ NATO-ին անդամակցությունից հետո։ Նրա գնահատմամբ՝ այս ընտրությունները կարող են դառնալ առավելապես բարեկեցության թեմայով ընտրություններ։

Միևնույն ժամանակ տնտեսագետներն ուշադրություն են դարձնում մեկ այլ հակասության վրա․ տնային տնտեսությունների ֆինանսական վիճակը մնում է համեմատաբար ուժեղ, բայց քաղաքական օրակարգը լի է գնողունակությունը բարձրացնելու խոստումներով։ Persson-ը նշում է, որ թե՛ Շվեդիայում, թե՛ ԱՄՆ-ում տնային տնտեսությունները հաճախ կարծում են, թե գնաճը շատ ավելի բարձր է, քան իրականում կա։

Teorell-ը նաև հիշեցնում է, որ կառավարությունը միջոցներ է ձեռնարկել՝ տնային տնտեսություններին մեղմելու համար ԱՄՆ-Իրան պատերազմի տնտեսական հետևանքներն ու Hormuz-ի նեղուցի շուրջ խափանումների ազդեցությունը, և դա, հնարավոր է, գնողունակության թեման ավելի բարձր է բերել քաղաքական օրակարգ։ Սակայն, ինչպես ընդգծում է Magnusson-ը, անկախ նրանից, թե ընտրություններից առաջ ով ինչ խոստումներ է տալիս, դրանց զգալի մասը ընտրություններից հետո պետք է մեղմացվի։

Աղբյուր՝ www.cnbc.com