Հայաստանի համար գազի մատակարարումների դիվերսիֆիկացիան աստիճանաբար դառնում է ոչ միայն տնտեսական, այլև ռազմավարական հարց։ Քննարկման հիմքում վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարությունն է, ըստ որի՝ Հայաստանը կփորձի բազմազանեցնել մատակարարումների աղբյուրները՝ անկախ նրանից, ռուսական գազի գինը կփոխվի, թե ոչ։ Այս մոտեցումը ենթադրում է, որ էներգակիրի արժեքը չպետք է թելադրի երկրի արտաքին քաղաքական ընտրությունը։
Թեման հատկապես սրվեց այն բանից հետո, երբ ապրիլին Վլադիմիր Պուտինը հիշեցրեց, որ Ռուսաստանը Հայաստանին 1000 խորանարդ մետր գազը վաճառում է 177.5 դոլարով, մինչդեռ Եվրոպայում նույն ծավալի գինը կարող է անցնել 600 դոլարը։ Այդ համեմատությունն ակնարկում էր, որ աշխարհաքաղաքական որոշումները կարող են ունենալ տնտեսական հետևանքներ։ Սակայն Երևանի ներկայիս դիրքորոշումն այն է, որ գազի գինը կարող է ազդել գնման աղբյուրի ընտրության վրա, բայց չպետք է որոշի Հայաստանի քաղաքական ուղեգիծը։
Միևնույն ժամանակ, դիվերսիֆիկացիան հնարավոր չէ իրականացնել միայն քաղաքական հայտարարություններով։ Դրա համար պետք են այլընտրանքային մատակարարներ, գործող կամ նոր երթուղիներ, ինչպես նաև գազը Հայաստան հասցնելու, պահեստավորելու և վերջնական սպառողին մատակարարելու համակարգային հնարավորություն։
Հայաստանը ներկայում տարեկան սպառում է մոտ 2.7 միլիարդ խորանարդ մետր ներմուծվող գազ։ 2025 թվականին այդ ծավալից մոտ 2.23 միլիարդ խորանարդ մետր ստացվել է Ռուսաստանից, իսկ շուրջ 476 միլիոն խորանարդ մետր՝ Իրանից։ Սա նշանակում է, որ այլընտրանքային ուղղության հիմքը արդեն գոյություն ունի։ Իրանական գազը մատակարարվում է «գազ՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» սխեմայով, որի շրջանակում Հայաստանը յուրաքանչյուր 1 խորանարդ մետր գազի դիմաց Իրանին փոխանցում է 3 կիլովատժամ էլեկտրաէներգիա։ Գործող համաձայնագիրը երկարաձգվել է մինչև 2030 թվականը։
Այս սխեմայի կարևորությունն այն է, որ Հայաստան–Իրան գազամուղի հնարավորությունները զգալիորեն գերազանցում են ներկայում օգտագործվող ծավալները։ Միջազգային էներգետիկ գործակալության գնահատմամբ՝ խողովակաշարի տարեկան թողունակությունը մոտ 2.3 միլիարդ խորանարդ մետր է։ Հայաստանի կառավարությունը ևս այս ամռանը նշել է, որ ենթակառուցվածքում առկա է լրացուցիչ թողունակություն, և Թեհրանի հետ արդեն քննարկվում է գործող ծրագրի ընդլայնումը։ Սա նշանակում է, որ ռուսական գազի շուրջ բանակցությունների բարդացման դեպքում Իրանի ուղղությունը կարող է դառնալ առաջին գործնական այլընտրանքը, ոչ թե միայն տեսական սցենար։
Այստեղ կարևոր դեր ունի նաև Հայաստան–Իրան երրորդ բարձրավոլտ գծի ավարտը։ Որքան մեծանա դեպի Իրան էլեկտրաէներգիա արտահանելու տեխնիկական հնարավորությունը, այնքան կարող է ընդլայնվել նաև հակադարձ՝ գազի ներմուծման ծավալը գործող փոխանակման մեխանիզմով։
Մյուս հավանական տարբերակը սվոփային մատակարարումներն են Վրաստանի միջոցով։ Միջազգային գազային առևտրում պարտադիր չէ, որ գնված գազի նույն ֆիզիկական ծավալը հասնի վերջնական գնորդին․ հնարավոր է մեկ կետում մուտքագրել գազ, իսկ համարժեք ծավալ ստանալ այլ կետում։ Այդ պատճառով Հայաստանը կարող է դիտարկել ոչ միայն նոր խողովակաշարերի կառուցումը, այլ նաև տարածաշրջանում արդեն գոյություն ունեցող ցանցերի հիման վրա առևտրային և սվոփային սխեմաների ձևավորումը։
Հատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում Թուրքմենստանը, որը համարվում է աշխարհում խոշոր գազային պաշարներ ունեցող երկրներից մեկը։ Երևանը արդեն հրապարակայնորեն հայտնել է Աշխաբադի հետ գազային համագործակցությունը խորացնելու հետաքրքրության մասին։ Այս գաղափարի համար նաև կա տարածաշրջանային նախադեպ․ Թուրքմենստանը գազ է մատակարարել Իրանի հյուսիսարևելյան շրջաններին, իսկ Իրանը համարժեք ծավալներ փոխանցել է Ադրբեջանին իր հյուսիսարևմտյան սահմանով։ Նման մեխանիզմը տեսականորեն կարող է կիրառվել նաև Հայաստանի պարագայում՝ եթե թուրքմենական գազը մուտք գործի Իրանի հյուսիս, իսկ Թեհրանը գործող Հայաստան–Իրան գազամուղով Հայաստանին տրամադրի համարժեք լրացուցիչ ծավալ։
Սակայն այս տարբերակը դեռ պատրաստ լուծում չէ։ Այն պահանջում է քաղաքական պայմանավորվածություններ, գնի և տարանցման հարցերի հստակեցում, պատժամիջոցային ռիսկերի գնահատում և տեխնիկական խնդիրների լուծում։ Այնուամենայնիվ, նման հնարավորությունների գոյությունն արդեն իսկ ուժեղացնում է Հայաստանի բանակցային դիրքերը։
Վերլուծության առանցքային եզրակացությունն այն է, որ Հայաստանի կախվածությունը սահմանափակված չէ միայն ռուսական գազի գնումով։ Խնդիրը նաև այն է, որ գազատրանսպորտային ամբողջ համակարգը գտնվում է ռուսական վերահսկողության ներքո։ «Գազպրոմ Հայաստանը», որը «Գազպրոմի» 100 տոկոսանոց դուստր ընկերությունն է, ոչ միայն գազ է վաճառում ներքին շուկայում, այլ նաև իրականացնում է փոխադրումը, պահեստավորումն ու բաշխումը։ Այդ համակարգում է նաև Աբովյանի ստորգետնյա գազապահեստը, ինչպես նաև Հայաստան–Իրան գազամուղի հայկական հատվածը։
Այս պայմաններում նույնիսկ նոր մատակարարների հայտնվելը դեռ չի նշանակում համակարգի լիարժեք դիվերսիֆիկացիա։ Եթե գազի մուտքը, տարանցումը, պահեստավորումը և բաշխումը կենտրոնացած են մեկ ուղղահայաց մենաշնորհի ձեռքում, ապա տարբեր մատակարարների առկայությունը ինքնին չի վերացնում ռազմավարական կախվածությունը։
Հոդվածում այս խնդիրը համեմատվում է Եվրոպայի փորձի հետ 2022 թվականից հետո, երբ հատկապես Գերմանիայում երկար տարիներ ռուսական էժան գազը դիտվել էր որպես տնտեսականորեն արդյունավետ լուծում։ Սակայն քաղաքական հարաբերությունների կտրուկ վատթարացումը ցույց տվեց, որ նախկին առավելությունը կարող է վերածվել խոցելիության։ Հայաստանի համար հիմնական դասը հետևյալն է՝ հարցը ոչ թե ռուսական գազից պարտադիր հրաժարվելու, այլ ընտրության հնարավորության ստեղծման մեջ է։
Եթե ռուսական գազը մնում է ամենամրցունակ տարբերակը, այն կարող է շարունակել զբաղեցնել իր տեղը շուկայում։ Եթե ավելի շահավետ լինի իրանական կամ սվոփային թուրքմենական գազը, շուկան պետք է կարողանա ընդունել նաև այդ ուղղությունները։ Այս տրամաբանությամբ դիվերսիֆիկացիայի նպատակը մատակարարի փոխարինումը չէ, այլ այնպիսի համակարգի ձևավորումը, որտեղ որևէ մեկ աղբյուր չի կարող վերածվել քաղաքական վերջնագրի։
Հետևաբար, հաջորդ փուլում Հայաստանի քննարկումը, ըստ հոդվածի, պետք է վերաբերի ոչ միայն 177.5 դոլարանոց գնին, այլ նաև գազատրանսպորտային համակարգի կառուցվածքին, երրորդ կողմերի մուտքին ենթակառուցվածք, պահեստավորման հնարավորությունների ընդլայնմանը, Հայաստան–Իրան գազամուղի ամբողջական օգտագործմանը և տարածաշրջանային սվոփային շուկաներին միանալու մեխանիզմներին։
Էներգետիկ ինքնիշխանությունը, այս մոտեցմամբ, չի նշանակում ամբողջ գազը սեփական տարածքում արդյունահանել։ Այն նշանակում է ունենալ այնքան աղբյուր, ուղի և պայմանագիր, որ դրանցից ոչ մեկը չկարողանա որոշել Հայաստանի քաղաքական ընտրությունը։
Աղբյուր՝ www.1in.am
