Ներկայացնում ենք European Security and Defence հետազոտական հաստատության կայքում հրապարակված Rewiring the South Caucasus հոդվածի հայերեն թարգմանությունը:
Դեյվիդ Լիդել
Եվրոպան երկար ժամանակ Հարավային Կովկասը դիտարկել է հիմնականում անվտանգության նեղ պրիզմայով՝ որպես մի տարածաշրջան, որը ձեւավորվել է ռուսական ազդեցությամբ, էներգետիկ խոցելիությամբ եւ մշտական անկայունությամբ՝ պայմանավորված Լեռնային Ղարաբաղի, Աբխազիայի եւ Հարավային Օսիայի «սառեցված հակամարտություններով»։ Սակայն այսօր տարածաշրջանը արագորեն վերափոխվում է՝ ձեռք բերելով ավելի մեծ ռազմավարական նշանակություն։ Եվրոպայի ծայրամասը համարվող Հարավային Կովկասը աստիճանաբար վերածվում է կարեւոր աշխարհաքաղաքական խաչմերուկի, որը կապում է Եվրոպան Կենտրոնական Ասիայի եւ դրանից այն կողմ գտնվող տարածաշրջանների հետ։
Այս փոխակերպման առանցքում է գտնվում այսպես կոչված TRIPP ծրագիրը՝ տրանսպորտային եւ հաղորդակցային ենթակառուցվածքների զարգացմանն ուղղված նախաձեռնություն, որը կարող է վերաձեւել տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռությունը եւ փոխել Եվրոպայի ռազմավարական հարաբերությունները Հարավային Կովկասի հետ։
Մինչդեռ վերջին տարիներին միջազգային ուշադրության մեծ մասը կենտրոնացած էր ռազմական եւ կոշտ անվտանգության հարցերի վրա՝ հաշվի առնելով Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ տասնամյակներ շարունակվող հակամարտությունը, ներկայիս աշխարհաքաղաքական իրողություններն առավելապես առնչվում են ենթակառուցվածքներին, տրանսպորտային եւ էներգետիկ տարանցիկ ուղիներին, միջանցքներին եւ դրանց միջոցով ձեւավորվող ավելի լայն ռազմավարական ազդեցությանը։ Հարավային Կովկասն այժմ դարձել է ավելի լայն աշխարհաքաղաքական մրցակցության մաս՝ կապված այն հարցի հետ, թե ինչպես կարող է Եվրոպան առավել արդյունավետ կապվել Ասիայի հետ՝ ձեւավորվող նոր եւ ավելի բարդ աշխարհաքաղաքական միջավայրում։
Հենց Ռուսաստանի պատերազմն Ուկրաինայի դեմ է արագացրել այս դինամիկ փոփոխությունը։ Եվրոպական կառավարություններն ու բիզնեսները սկսել են այլընտրանքներ փնտրել ռուսական տարանցիկ երթուղիներին, մինչդեռ ծովային ուղիների շուրջ աճող անկայունությունն ավելի է մեծացրել հետաքրքրությունը Եվրոպայի եւ Ասիայի միջեւ ցամաքային կապերի նկատմամբ։ Արդյունքում, այսպես կոչված «Միջին միջանցքը», որը Կենտրոնական Ասիան Եվրոպային կապում է Կասպից ծովի, Հարավային Կովկասի եւ Թուրքիայի միջոցով, տեսական այլընտրանքից աստիճանաբար վերածվել է ռազմավարական առաջնահերթության։
Այս արագ զարգացող համատեքստում Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը ավելի մեծ նշանակություն է ձեռք բերել։
Լուսանկարը` ՀՀ կառավարություն
Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն Հայաստանը ներկայացնում է ոչ թե մեկուսացված պետություն, այլ որպես Եվրոպայի, Կենտրոնական Ասիայի եւ Մերձավոր Արեւելքի միջեւ ռազմավարական կապող օղակ։ Նրա կառավարության «Խաղաղության խաչմերուկ» նախաձեռնությունը նպատակ ունի վերաբացել եւ վերագործարկել տասնամյակներ շարունակ չգործող տարածաշրջանային երթուղիները։
Փաշինյանը նշել է, որ եթե Հայաստանի սահմանները վերաբացվեն, երկրի աշխարհագրական դիրքը կարող է փոխվել մեկ գիշերվա ընթացքում։ TRIPP-ի ավելի լայն տեսլականը ներառում է ճանապարհներ, լոգիստիկ հանգույցներ, օպտիկամանրաթելային մալուխներ, էներգետիկ միջկապեր, խողովակաշարեր եւ այլ կարեւոր ենթակառուցվածքներ, որոնք նպատակ ունեն Եվրոպան կապել Կենտրոնական Ասիայի հետ։
Վերջին զարգացումները միայն խորացրել են այս դինամիկան։ 2026 թվականին Հայաստանը եւ Իրանը ռազմավարական գործընկերություն են ձևավորել, ընդգծելով Թեհրանի վճռականությունը՝ դուրս չմղվելու տարածաշրջանում զարգացող կապակցվածության ծրագրերից։
2026 թվականի հունիսին Հայաստանում կայացած խորհրդարանական ընտրությունները ձեռք են բերում շատ ավելի մեծ նշանակություն, քան պարզապես ներքաղաքական իրադարձություն։ Փաշինյանի հաղթանակը մեկնաբանվեց որպես կառավարության որդեգրած ուղղության փաստացի հաստատում՝ Լեռնային Ղարաբաղի կորստից հետո։
Մոսկվայի համար այս արդյունքը եւս մեկ հետքայլ է տարածաշրջանում, սակայն ընտրությունները Հայաստանում ռուսական ազդեցության ավարտ չեն նշանակում։ Ռուսաստանը շարունակում է սերտորեն կապված լինել Հայաստանի տնտեսության եւ էներգետիկ համակարգի հետ։
Եվրոպայի համար Երեւանի ռազմավարական վերակողմնորոշումը նշանակալի հնարավորություն է ստեղծում, քանի որ Բրյուսելը Հարավային Կովկասը կարեւորում է ոչ միայն տարածաշրջանային կայունության, այլեւ եվրոպական տնտեսության եւ մատակարարման շղթաների դիմադրողականության ամրապնդման տեսանկյունից։
Չնայած TRIPP-ի եւ «Միջին միջանցքի» շուրջ առկա լայն աշխարհաքաղաքական ոգեւորությանը, դրանց հիմքում ընկած կառուցվածքային մի շարք թույլ կողմեր շարունակում են պահպանվել։
Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ վերջնական խաղաղության պայմանագիրը դեռեւս վավերացված չէ, իսկ սահմանային վեճերը շարունակվում են։
Ինչպես նշվեց վերեւում, Հարավային Կովկասը գնալով ավելի է ինտեգրվում Եվրոպայի ավելի լայն ռազմավարական միջավայրին։
Այս տարածաշրջանում ձեւավորվում է ոչ միայն առեւտրային եւ տրանսպորտային նախագիծ, այլեւ ավելի լայն մրցակցություն՝ Ուկրաինայի պատերազմից հետո եվրասիական կապակցվածության ապագա ճարտարապետության շուրջ։
Աղբյուր՝ mediamax.am
