BRICS-ի վերջին գագաթնաժողովում միավորման առաջնորդները կրկին շեշտել են փոխադարձ առևտրում տեղական արժույթների ավելի լայն օգտագործման անհրաժեշտությունը։ Այդ ուղերձը ներկայացվել է որպես դոլարից կախվածությունը նվազեցնելու փորձ՝ ֆոնին ունենալով աշխարհաքաղաքական լարվածությունը, տնտեսական պատժամիջոցները և ԱՄՆ մաքսային քաղաքականությունը։
Սակայն CNBC-ի հետ զրուցած փորձագետները նշում են, որ հայտարարություններից մինչև իրական ապադոլարացում ճանապարհը երկար է։ Նրանց գնահատմամբ՝ BRICS-ը դեռ չի ձևավորել այն միասնական ինստիտուցիոնալ, ֆինանսական և մակրոտնտեսական ենթակառուցվածքը, որը կարող էր մրցել դոլարի համաշխարհային իրացվելիության, վստահելիության և լայն ընդունելիության հետ։
Միջազգային հաշվարկներում դոլարի գերակայությունը շարունակում է շատ բարձր մնալ։ Միջազգային հաշվարկների բանկի տվյալներով՝ ապրիլի դրությամբ ԱՄՆ դոլարը կազմել է արտարժույթի շուկայի 89%-ը՝ մեկ տոկոսային կետով ավելի, քան մեկ տարի առաջ։ Նույն ժամանակահատվածում եվրոյի բաժինը կազմել է 29%, իսկ իենի բաժինը՝ 17%։ Նավթն ու ոսկին, որոնք աշխարհում ամենաշատ վաճառվող ապրանքներից են, նույնպես հիմնականում գնահատվում են դոլարով։
Հարավային Աֆրիկայի նախագահ Cyril Ramaphosa-ն BRICS-ի գագաթնաժողովում հայտարարել է, որ միավորումը պետք է առաջ տանի տեղական արժույթների ավելի մեծ օգտագործումը, սահմանից դուրս վճարումների ավելի ուժեղ համակարգերը և ավելի խոր ֆինանսական փոխկապակցվածությունը։ Իր հերթին, BRICS-ի անդամներ Iran-ը և Russia-ն, որոնց դոլարային առևտուրը սահմանափակվել է ԱՄՆ պատժամիջոցներով, կոչ են արել զարգացնել միավորման ներսում վճարային, հաշվարկային և դեպոզիտար ենթակառուցվածքները։
Iran-ի նախագահ Masoud Pezeshkian-ը նշել է, որ ներկայիս ֆինանսական համակարգը «խոցելի է քաղաքական ցնցումների նկատմամբ», քանի որ կենտրոնացած է սահմանափակ թվով արժույթների վրա։ Այդուհանդերձ, փորձագետներն ընդգծում են, որ BRICS-ի ներսում ֆինանսական և մակրոտնտեսական ինտեգրման պակասը, առևտրային անհավասարակշռությունները և առանցքային անդամների՝ հատկապես China-ի ու India-ի միջև խոր անվստահությունը, շարունակում են մնալ հիմնական խոչընդոտները։
Փոքր քայլեր
Ապադոլարացման թեման առավել հաճախ բարձրացվում է հենց BRICS-ի շրջանակում։ ԱՄՆ նախագահ Donald Trump-ը նախկինում սպառնացել էր միավորմանը մաքսատուրքերով, եթե այն փորձի հեռանալ դոլարից։ Նրա խոսքով՝ եթե BRICS երկրները ստեղծեն նոր արժույթ կամ աջակցեն որևէ այլ արժույթի, որը կարող է փոխարինել ԱՄՆ դոլարին, ապա կարող են բախվել 100% մաքսատուրքերի։
Միևնույն ժամանակ, BRICS-ի տնտեսական կշիռը զգալի է։ Միավորված ազգերի կազմակերպության Trade and Development-ի մարտյան զեկույցի համաձայն՝ 2024 թվականին BRICS-ի 10 անդամները միասին կազմել են համաշխարհային արտադրանքի 27%-ը, ապրանքային արտահանման 24%-ը և օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների ներհոսքի 22%-ը։ Բայց նույն զեկույցը նաև ընդգծել է, որ 2024-ի դրությամբ ներբլոկային առևտուրը կազմել է համաշխարհային առևտրի ընդամենը մոտ 5%-ը։
Չնայած ազգային արժույթներով առևտուրը ընդլայնելու մասին հայտարարություններին, շոշափելի քայլերը դեռ քիչ են։ BRICS-ի 2026 թվականի հռչակագրում չի եղել ոչ ընդհանուր արժույթի հիշատակում, ոչ էլ տեղական արժույթներով հաշվարկների և ներդրումների ավելի հստակ մեխանիզմների նկարագրություն։ Փոխարենը, BRICS Payment Task Force-ին հանձնարարվել է աշխատել սահմանից դուրս վճարումների համար «գործնական լուծումների» վրա։
Verisk Maplecroft-ի Ասիայի հետազոտությունների ղեկավար Reema Bhattacharya-ի խոսքով՝ Russia-ն և China-ն այժմ իրենց առևտրի գրեթե 90%-ը հաշվարկում են ռուբլով և յուանով, սակայն այդ փոփոխությունն արագացել է 2022-ից հետո կիրառված ԱՄՆ պատժամիջոցների պատճառով, այլ ոչ թե BRICS-ի համակարգված քաղաքականության արդյունքում։ Նա նաև նշել է, որ BRICS երկրների մեծ մասի արժույթները իրենց ներքին տնտեսություններից դուրս չունեն բավական խոր և իրացվելի շուկաներ, ինչը արտահանողներին հետ է պահում դրանք ընդունելուց և դոլարով հաշվարկը դարձնում է ամենահեշտ տարբերակը, հատկապես հումքային շուկաներում։
China-India մրցակցությունը
Փորձագետների գնահատմամբ՝ BRICS-ի ներսում շահերի բախումն ապադոլարացման ճանապարհին ոչ պակաս կարևոր արգելք է։ Reema Bhattacharya-ն China-India մրցակցությունն անվանել է բլոկի համախմբվածության «ամենամեծ արգելակը»։ Թեև Beijing-ը և New Delhi-ն երկուսն էլ ձգտում են Washington-ից ավելի մեծ ռազմավարական ինքնավարության, նրանք միաժամանակ մնում են անմիջական մրցակիցներ արտադրությունում, տեխնոլոգիաներում, ներդրումներում և տարածաշրջանային ազդեցության համար պայքարում։
Այս լարվածությունը խորանում է նաև առևտրային անհավասարակշռությամբ։ India-ի և China-ի միջև ընդհանուր առևտուրը 2026 թվականի մարտով ավարտված տարում հասել է ռեկորդային $151.1 միլիարդի, սակայն New Delhi-ի դեֆիցիտը Beijing-ի հետ նույնպես աճել է՝ $99.21 միլիարդից հասնելով ռեկորդային $112.16 միլիարդի։
Միևնույն ժամանակ, India-ի ապրանքների և ծառայությունների առևտուրը ԱՄՆ-ի հետ 2025 թվականին կազմել է մոտ $239 միլիարդ։ Այդ հարաբերություններում India-ն ունեցել է ապրանքների առևտրի $58.4 միլիարդ և ծառայությունների առևտրի $4.7 միլիարդ ավելցուկ։ Այդ պատճառով, հոդվածում նշված փորձագետների կարծիքով, India-ի համար դոլարից հեռանալը լիովին շահավետ չէ, հատկապես հաշվի առնելով China-ի և այլ երկրների նկատմամբ առկա խոշոր դեֆիցիտները։
State Street Investment Management-ի APAC տնտեսագետ Krishna Bhimavarapu-ի խոսքով՝ BRICS անդամների առաջնահերթությունները նույնպես էապես տարբերվում են։ Russia-ն և Iran-ը ցանկանում են նվազեցնել դոլարային ռիսկը պատժամիջոցների պատճառով, China-ն ձգտում է մեծացնել renminbi-ի միջազգային օգտագործումը, բայց պահպանում է կապիտալի վերահսկողությունը, իսկ India-ն աջակցում է rupee-ի ավելի լայն կիրառմանը։ Նրա գնահատմամբ՝ BRICS-ի կողմից առաջնորդվող որևէ այլընտրանք այժմ չի համընկնում դոլարի իրացվելիության, շուկայի խորության, վստահելիության և գլոբալ ընդունելիության մակարդակին։
Աղբյուր՝ www.cnbc.com
