1in.am-ում հրապարակված վերլուծական հոդվածում Հովհան Մանդակունին անդրադառնում է վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի վերջին ձևակերպմանը, ըստ որի՝ երկարաժամկետ խաղաղությունը պետք է ունենա նաև տնտեսական հիմք։ Այդ մոտեցման տրամաբանությունն այն է, որ Հայաստանը, Ադրբեջանը, Վրաստանը, Թուրքիան և Իրանը պետք է գործնական շահ ստանան միմյանց կայունությունից և բարեկեցությունից։
Հոդվածում նշվում է, որ եթե առևտուրը, ճանապարհները, պետական եկամուտներն ու հանրային բարեկեցությունը կապվեն խաղաղության պահպանման հետ, ապա տարածաշրջանի երկրների համար կձևավորվի փոխադարձ շահագրգռություն՝ խուսափելու նոր ցնցումներից։ Այդ գործիքների թվում Փաշինյանը հիշատակել է տարածաշրջանային հաղորդակցությունների բացումը, «Խաղաղության խաչմերուկը» և TRIPP-ը։
Հեղինակը այս մոտեցումը համադրում է եվրոպական հետպատերազմյան փորձի հետ։ Մասնավորապես հիշատակվում է 1950 թվականին Ռոբերտ Շումանի առաջարկը՝ Ֆրանսիայի և Արևմտյան Գերմանիայի միջև ածխի ու պողպատի համատեղ կառավարում ստեղծելու մասին, որը 1951-ին հանգեցրեց Եվրոպական ածխի և պողպատի համայնքի ձևավորմանը։ Վերլուծության հիմնական եզրակացությունն այն է, որ երկարատև խաղաղությունը սովորաբար պահանջում է ոչ միայն քաղաքական պայմանավորվածություններ, այլև ամենօրյա տնտեսական շահեր։
Հոդվածի համաձայն՝ բաց սահմանները, երկաթուղիներն ու առևտրային երթուղիները խաղաղությանը տալիս են չափելի բովանդակություն՝ բեռնափոխադրումներ, եկամուտներ, աշխատատեղեր, մաքսային հոսքեր և ներդրումներ։ Երբ այդ համակարգից միաժամանակ օգտվում են մի քանի երկրներ, պատերազմի նյութական գինը բարձրանում է, իսկ խաղաղությունը պահպանելը դառնում է ընդհանուր տնտեսական շահ։
TRIPP-ի քաղաքական նշանակությունը հեղինակը դիտարկում է հենց այս համատեքստում։ Վերլուծության մեջ ասվում է, որ Հայաստան–ԱՄՆ շրջանակային համաձայնագիրը TRIPP-ը սահմանում է որպես տարածաշրջանային հաղորդակցությունների, առևտրի, խաղաղության և կայունության խթանման նախագիծ։ Միևնույն ժամանակ ընդգծվում է, որ դրա ամբողջ իրականացումը պետք է մնա Հայաստանի ինքնիշխանության և իրավազորության ներքո, ներառյալ սահմանային վերահսկողությունը, մաքսային ընթացակարգերը, անվտանգային և իրավապահ լիազորությունները։
Հեղինակի գնահատմամբ՝ եթե այս ճանապարհով ձևավորվի կայուն առևտուր, ապա Հայաստանի ռազմավարական նշանակությունը կարող է փոխվել։ Այդ դեպքում երկրի կայունությունը կդառնա անմիջական շահ բեռնափոխադրողների, ներդրողների, հարևան պետությունների, Միացյալ Նահանգների և ավելի լայն տարածաշրջանային տնտեսական ցանցերի համար։
Միաժամանակ հոդվածը զգուշացնում է տնտեսական փոխկապվածության շուրջ չափազանց մեծ ակնկալիքներից։ Ըստ վերլուծության՝ փոխկապվածությունը կարող է աշխատել որպես անվտանգության գործոն միայն այն դեպքում, երբ կապերը բազմակողմ են, երթուղիները՝ բազմազան, վերահսկողությունը՝ ինքնիշխան, և որևէ առանձին դերակատար չի ստանում համակարգը փակելու բացառիկ հնարավորություն։
Հոդվածում հատուկ նշվում է, որ սահմանափակ շուկաներից, առանձին գազատարներից, եզակի երկաթուղային ուղղություններից կամ մեկ արտաքին գործընկերոջից չափազանց մեծ կախվածությունը կայունության հուսալի հիմք չի ստեղծում։ Ճգնաժամային իրավիճակներում նման կենտրոնացումը կարող է արագ վերածվել խոցելիության։
Այս տրամաբանությամբ TRIPP-ի ռազմավարական արժեքը, ըստ հեղինակի, պետք է չափվի նրանով, թե արդյոք այն Հայաստանին կտա ավելի շատ ուղղություններ, ավելի լայն շուկաներ և ավելի բազմազան գործընկերներ։ Եթե նոր երթուղին միայն մեկ կախվածությունը փոխարինի մյուսով, ազդեցությունը սահմանափակ կլինի։ Իսկ եթե այն Հայաստանի կապերը միացնի Իրանի, Վրաստանի, Թուրքիայի, Ադրբեջանի, Կենտրոնական Ասիայի և եվրոպական շուկաների հետ, ապա Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը կարող է վերածվել մի քանի տնտեսական համակարգեր կապող հարթակի։
Վերլուծության ամփոփմամբ՝ Փաշինյանի ներկայացրած «խաղաղության տնտեսությունը» հետաքրքիր քաղաքական-տնտեսական փորձ է, սակայն ճանապարհներն ինքնին խաղաղություն չեն ստեղծում։ Խաղաղությունը դառնում է ավելի ամուր, երբ երթուղիների փակվելու դեպքում բոլոր կողմերն ունեն կորցնելու բան, իսկ բաց մնալու դեպքում՝ շահելու։
Աղբյուր՝ www.1in.am
