Հայաստանը միաժամանակ իրականացնում է Հայկական ԱԷԿ-ի երկրորդ էներգաբլոկի շահագործման ժամկետի կրկնակի երկարաձգման ծրագիրը և նախապատրաստվում է նոր ատոմային էներգաբլոկի կառուցմանը։ Գործող կայանի համար պետական ծրագրի հիմնական նպատակային հորիզոնը 2036 թվականն է, սակայն կառավարության հաստատած տեխնիկական պլանը նախատեսում է նաև հիմնավորել բլոկի անփոխարինելի և չվերականգնվող տարրերի շահագործման հնարավորությունը մինչև 2041 թվականը։
Սեպտեմբերի 9-ին Հայկական ԱԷԿ-ի գլխավոր տնօրեն Էդուարդ Մարտիրոսյանը հայտարարել էր, որ կայանում արդեն կատարվում են առանձին հաշվարկներ՝ 2041 թվականի հաշվարկով։ Նրա խոսքով՝ գործող լիցենզիան ուժի մեջ է մինչև 2031 թվականը, դիտարկվում է դրա երկարաձգումը մինչև 2036 թվականը, իսկ տեխնիկական և կարգավորիչ հիմքերի առկայության դեպքում՝ նաև ավելի երկար ժամկետով։
Միևնույն ժամանակ կառավարությունը պետք է որոշի նոր էներգաբլոկի տեխնոլոգիան։ Հայաստանի կառավարության 2026–2031 թվականների ծրագրի համաձայն՝ մոդելն արդեն ընտրված է, իսկ տեխնոլոգիան պետք է որոշվի առնվազն մինչև 2027 թվականի վերջը։
Ինչ են նշանակում 2031, 2036 և 2041 թվականները
2036 թվականը պետական ծրագրի հիմնական ուղենիշն է։ 2023 թվականի սեպտեմբերին կառավարությունը №1597-Ա որոշմամբ հաստատել է Հայկական ԱԷԿ-ի երկրորդ էներգաբլոկի շահագործման ժամկետի կրկնակի երկարաձգման ծրագիրը և դրա միջոցառումների պլանը։ Այս մոտեցումը ներառված է նաև Հայաստանի կառավարության 2026–2031 թվականների ծրագրում, որը նախատեսում է ծրագրի ամբողջական իրականացում 2026–2036 թվականներին։
Սակայն 2036 թվականը գործող լիցենզիայի ավարտի ժամկետը չէ։ Էդուարդ Մարտիրոսյանի տվյալներով՝ ներկայիս լիցենզիան հաշվարկված է մինչև 2031 թվականը, և դրանից հետո աշխատանքի շարունակումը պահանջում է ինչպես տեխնիկական միջոցառումներ, այնպես էլ կարգավորող ընթացակարգեր։
2041 թվականը վերաբերում է այլ մակարդակի պլանավորմանը։ 2025 թվականի հունիսի 20-ին կառավարությունը №819-Ա որոշմամբ հաստատել է ծրագրի միջոցառումների պլանի նոր խմբագրությունը։ Դրա 5.8 կետը նախատեսում է մինչև 2041 թվականը երկրորդ էներգաբլոկի անփոխարինելի և չվերականգնվող տարրերի շահագործման ժամկետի երկարաձգման հիմնավորում՝ ռեակտորի ակտիվ գոտու վթարային սառեցման համակարգի (ՍԱՈԶ) մոդիֆիկացիան որոշելուց հետո։ Կատարման ժամկետը սահմանված է 2028 թվականի սեպտեմբերի 6-ը։
5.9 կետով նախատեսվում է մինչև 2041 թվականը այդ տարրերի շահագործման հնարավորության, ժամկետների և պայմանների վերաբերյալ եզրակացությունների պատրաստում՝ մինչև 2029 թվականի մարտի 1-ը։ Այսինքն՝ 2041 թվականը ներառված է արդեն հաստատված տեխնիկական պլանում, բայց դա դեռ չի նշանակում, որ ամբողջ էներգաբլոկի շահագործումը մինչև այդ ժամկետը արդեն համաձայնեցված է։ Խոսքը վերաբերում է միայն առանցքային տարրերի հետագա աշխատանքի տեխնիկական հնարավորության հիմնավորմանը։
Ինչ աշխատանքներ են կատարվել 2026 թվականին
Ապրիլի 1-ին երկրորդ էներգաբլոկը կանգնեցվել էր երկարատև պլանային կանխարգելիչ վերանորոգման և շահագործման ժամկետի երկարաձգման ծրագրի աշխատանքների համար։ Սեպտեմբերի 1-ին, ստուգումներից և փորձարկումներից հետո, բլոկը կրկին միացվել է Հայաստանի էներգահամակարգին։
Հայկական ԱԷԿ-ի տվյալներով՝ ՊԿՎ-2026-ի շրջանակում իրականացվել է մոտ 20 համալիր միջոցառում՝ համակարգերի և սարքավորումների հուսալիության բարձրացման, դրանց շահագործման ժամկետների երկարաձգման և անվտանգության մակարդակի ավելացման համար։ Մարտիրոսյանի խոսքով՝ կանգառը տևել է 153 օր։ Վերանորոգման ընթացքում նորոգվել և փոխարինվել են սարքավորումների կարևոր հանգույցներ, իսկ ռեակտորի կորպուսի մետաղի նմուշներն ուղարկվել են հետազոտության Ռուսաստան։
Աշխատանքների հիմնական ուղղությունները ներառում էին անվտանգության գնահատում և բարձրացում, հակավթարային և հրդեհային պաշտպանության արդիականացում, սարքավորումների զննում և արձանագրված անհամապատասխանությունների վերացում։
Ինչ ընթացակարգեր դեռ առջևում են
Կառավարության պլանը նախատեսում է սարքավորումների ռեսուրսի գնահատում, արդիականացում, սեյսմիկ անվտանգության գնահատում, 2021 թվականին իրականացված թրծումից հետո ռեակտորի կորպուսի մետաղի հատկությունների վերահսկում, ռեակտորի կորպուսի և գոլորշագեներատորների կոլեկտորների քայքայման հավանականության վերլուծություն, ինչպես նաև հրդեհային և այլ միջոցառումներ։
Մինչև 2029 թվականի դեկտեմբերի 30-ը կարգավորող մարմնին պետք է ներկայացվեն սահմանված ձևաչափով հաշվետվություններ՝ լրացուցիչ ժամանակահատվածում երկրորդ էներգաբլոկի շահագործման թույլտվություն ստանալու համար։ Այդ ժամանակահատվածի տևողությունը կախված կլինի հետազոտությունների արդյունքներից և կարգավորիչ ընթացակարգերից. գործող պլանը ինքնաբերաբար թույլտվություն չի տալիս բլոկը շահագործել մինչև 2041 թվականը։
Ֆինանսավորում և նոր ԱԷԿ-ի ծրագիր
2026 թվականի հուլիսի 9-ին կառավարությունը քննարկել է ծրագրի ֆինանսավորումը։ ARKA-ի տվյալներով՝ Հայկական ԱԷԿ-ին հաստատվել է 20,1 մլրդ դրամի բյուջետային վարկ՝ երկրորդ էներգաբլոկի շահագործման կրկնակի երկարաձգման և արդիականացման աշխատանքները ֆինանսավորելու համար։ Կառավարական նյութերում ծրագրի ընդհանուր ֆինանսավորումը գնահատվել է մոտ $160 մլն։ Մինչև 2041 թվականի տեխնիկական հորիզոնին վերաբերող միջոցառումների առանձին արժեքը հրապարակված փաստաթղթերում չի առանձնացվել։
Գործող ԱԷԿ-ի շահագործման երկարաձգումն ու նոր կայանի նախագիծը իրականացվում են զուգահեռ։ Հունիսին տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարար Դավիթ Խուդաթյանը հայտարարել էր, որ ծրագրի հաջող իրականացումը թույլ կտա գործող կայանին մնալ Հայաստանի էներգահամակարգում առնվազն մինչև 2036 թվականը և կառավարությանը լրացուցիչ ճկունություն կտա նոր ԱԷԿ-ի նախագծի ընտրության հարցում։
Իշխանությունները կողմնորոշվում են մոդուլային ԱԷԿ-ի տարբերակի վրա, սակայն կոնկրետ տեխնոլոգիան, մոդելը և մատակարարը դեռ վերջնականապես ընտրված չեն։ Հայաստանը դիտարկում է հինգ երկրի՝ Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի, Չինաստանի, Հարավային Կորեայի և Ֆրանսիայի առաջարկները։ Օգոստոսի 20-ին հաստատված կառավարության ծրագիրը նախատեսում է նոր ատոմային էներգաբլոկի կառուցման ծրագրի մեկնարկ, իսկ տեխնոլոգիան պետք է ընտրվի առնվազն մինչև 2027 թվականի վերջը։
Սեպտեմբերի 3-ին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտնել էր, որ մինչև սեպտեմբերի վերջ սպասվում է «Росатом»-ի ղեկավար Ալեքսեյ Լիխաչովի այցը, որի ընթացքում պետք է ներկայացվեն Հայաստանում ԱԷԿ կառուցելու ռուսական նոր առաջարկներ։ Փաշինյանի խոսքով՝ նախագիծ ընտրելիս իշխանությունները հարցը չեն դիտարկում որպես աշխարհաքաղաքական ընտրություն և առաջնորդվելու են գին-որակ հարաբերակցությամբ։
Այսպիսով, Հայաստանը միաժամանակ պատրաստում է գործող էներգաբլոկի շահագործումը մինչև 2036 թվականի նպատակային հորիզոնով և ուսումնասիրում է դրա առանցքային տարրերի ավելի երկար աշխատանքի տեխնիկական հնարավորությունը։ Զուգահեռաբար ընթանում է նոր ատոմային էներգաբլոկի նախագծի նախապատրաստումը, որի տեխնոլոգիան պետք է ընտրվի մինչև 2027 թվականի վերջը։
Աղբյուր՝ arka.am
