Եվրասիական զարգացման բանկը (ԵԱԶԲ) հրապարակել է «Զարգացող տնտեսությունների արդյունաբերական վերափոխման ճարտարապետությունը» վերլուծական զեկույցը, որտեղ ներկայացվում է, թե ինչ ճանապարհով կարող են զարգացող երկրները անցնել բարձր եկամուտ ունեցող տնտեսությունների խումբ և ամրապնդվել այդ կարգավիճակում։
Զեկույցի հիմնական միտքն այն է, որ միայն ներդրումների ավելացումն ու ժամանակակից սարքավորումների ներմուծումը բավարար չեն։ ԵԱԶԲ-ի գնահատմամբ՝ վճռորոշ է արտաքին տեխնոլոգիաները վերածել սեփական արտադրական կարողությունների, ինժեներական հմտությունների, մատակարարների ցանցի, ստանդարտների և նորարարությունների աղբյուրի։
Վերլուծաբանների տվյալներով՝ վերջին 50 տարիներին տնտեսական աճի դրվագների 64%-ը կապված է եղել մշակող արդյունաբերության զարգացման հետ, իսկ արդյունաբերության մեջ ստեղծված մեկ աշխատատեղը միջինում ապահովում է ևս 2.2 աշխատատեղ հարակից ոլորտներում։ Զեկույցում նաև նշվում է, որ արդյունաբերության բաժին է ընկնում համաշխարհային ԳՀՓԿԱ ակտիվության 53%-ը, իսկ գրեթե 60% «կանաչ» արտոնագրերը պատկանում են արդյունաբերական ընկերություններին։
ԵԱԶԲ-ն առաջարկում է արդյունաբերական վերափոխման երեք փուլանոց ճարտարապետություն՝ ներդրումներ → տեխնոլոգիական ներարկում → նորարարություններ։ Առաջին փուլում ձևավորվում է արտադրական հիմքը՝ հուսալի էներգետիկա, տրանսպորտ, ջուր, արդյունաբերական հարթակներ, որակի ենթակառուցվածք և մասնագիտական հմտություններ։ Երկրորդ փուլում առանձին արտադրությունները միավորվում են արդյունաբերական հարթակի մեջ՝ զարգացնելով մատակարարներին, ինժեներական կարողությունները, ավելի խորը վերամշակումը, ստանդարտներն ու նախագծային ֆինանսավորումը։ Երրորդ փուլում ավելանում են կիրառական ԳՀՓԿԱ-ն, փորձնական գծերը, մտավոր սեփականությունն ու սեփական լուծումների առևտրայնացումը։
Զեկույցում շեշտվում է, որ պետությունն ու մասնավոր հատվածը տարբեր, բայց փոխլրացնող դերեր ունեն։ Պետությունը պետք է ապահովի էներգետիկայի, տրանսպորտի, ջրի, լոգիստիկայի, արդյունաբերական հարթակների, ստանդարտների, կադրերի պատրաստման և ռիսկերի բաժանման մեխանիզմների զարգացումը, մինչդեռ մասնավոր բիզնեսը պետք է ստուգի նախագծերի առևտրային կենսունակությունն իր ներդրումներով և մրցակցությամբ։ Պետական աջակցությունը, ըստ հեղինակների, պետք է տրամադրվի համաֆինանսավորման և չափելի արդյունքների առկայության դեպքում։
ԵԱԶԲ-ն հիշեցնում է նաև խնդրի մասշտաբը․ այսօր միջին եկամուտ ունեցող երկրների խմբում կա 108 տնտեսություն՝ շուրջ 6 մլրդ բնակչությամբ, սակայն 1990 թվականից ի վեր միայն 34 տնտեսություն է կարողացել անցնել բարձր եկամուտների խումբ։ Սա, ըստ բանկի, ցույց է տալիս, թե որքան դժվար է կապիտալի կուտակումից, ուրբանիզացիայից, հումքային առավելություններից և փոխառված տեխնոլոգիաներից անցնել դեպի արտադրողականության և սեփական տեխնոլոգիական կարողությունների վրա հիմնված աճ։
Եվրասիական տարածաշրջանի համար զեկույցը նկարագրում է հնարավորությունների կոնկրետ դասավորություն։ Ռուսաստանը և Բելառուսը, ըստ փաստաթղթի, կարող են զարգացնել ավելի բարդ օղակներ՝ սարքավորումներ, բաղադրիչներ, ինժեներական ծառայություններ, ստանդարտներ և առանձին տեխնոլոգիական ուղղություններ։ Ղազախստանը և Ուզբեկստանը կարող են ավելի խորը կապել իրենց ռեսուրսա-էներգետիկ բազան և աճող պահանջարկը քիմիայի, բարձր վերամշակման մետալուրգիայի, էլեկտրատեխնիկայի և մեքենաշինության հետ։ Հայաստանը, Ղրղզստանը և Տաջիկստանը կարող են ուժեղացնել տարածաշրջանային շղթաները՝ մասնագիտացված բաղադրիչային, ծառայությունների և նիշային արտադրություններով։
Առանձին գնահատմամբ՝ ԵԱԶԲ-ի նախորդ ուսումնասիրության սցենարային հաշվարկը ցույց է տալիս, որ քիմիայի, մեքենաշինության, բարձր վերամշակման մետալուրգիայի և սննդարդյունաբերության չորս փոխկապակցված համալիրների զարգացումը կարող է ապահովել ավելի քան 510 մլրդ դոլարի լրացուցիչ տարեկան արտադրանք՝ 2019 թվականի գներով։ Բանկը հատուկ նշում է, որ սա ՀՆԱ-ի կանխատեսում կամ երաշխավորված արդյունք չէ, այլ ներուժի գնահատում, որը ներառում է արտահանման ընդլայնում, ներմուծման մասնակի փոխարինում և հարակից ոլորտների անուղղակի ազդեցությունները։
Զեկույցի հեղինակները նշում են, որ արդյունաբերական վերափոխումը միայն նոր գործարաններ կառուցելը չէ։ Ֆիզիկական ենթակառուցվածքները՝ էներգետիկա, տրանսպորտ, լոգիստիկա, պահեստներ, ջուր և արդյունաբերական հարթակներ, պետք է զարգանան «փափուկ» ենթակառուցվածքների հետ միաժամանակ՝ ստանդարտներ, սերտիֆիկացում, չափագիտություն, մասնագիտական և ինժեներական կրթություն, կիրառական գիտություն և մատակարարների զարգացման ծրագրեր։ Առաջնահերթ ուղղությունները պետք է անցնեն շուկայի, ռեսուրսների ու կարողությունների, տեխնոլոգիական հարևանության, ենթակառուցվածքային պատրաստվածության և ֆինանսական իրագործելիության ֆիլտրերով։
Բանկը հատուկ դեր է վերապահում բազմակողմ զարգացման բանկերին, որոնք պետք է արդյունաբերական ռազմավարությունը վերածեն ֆինանսավորվող նախագծերի փաթեթի՝ պատրաստելով բարդ նախագծեր, նվազեցնելով վաղ փուլերի ռիսկերը, տրամադրելով երկարաժամկետ ֆինանսավորում, ներգրավելով մասնավոր կապիտալ և կապելով ազգային նախաձեռնությունները տարածաշրջանային արտադրական շղթաների հետ։
ԵԱԶԲ-ի տվյալներով՝ 2026 թվականի հունիսի վերջի դրությամբ բանկի կուտակված պորտֆելում եղել է 348 նախագիծ՝ 22.1 մլրդ ԱՄՆ դոլարի ընդհանուր ներդրումներով։ Պորտֆելի հիմնական մասը բաժին է ընկնում ինտեգրացիոն ազդեցություն ունեցող նախագծերին՝ տրանսպորտային ենթակառուցվածքների, թվային համակարգերի, կանաչ էներգետիկայի, գյուղատնտեսության, արդյունաբերության և մեքենաշինության ոլորտներում։ 2022–2026 թվականների ռազմավարության շրջանակում ԵԱԶԲ-ն իրականացնում է նաև երեք մեգանախագիծ՝ «Կենտրոնական Ասիայի ջրաէներգետիկ համալիր», «Եվրասիական տրանսպորտային հենք» և «Եվրասիական ապրանքատար ցանց»։
Աղբյուր՝ arminfo.info
