Համաշխարհային տնտեսության համար առանցքային նշանակություն ունեցող ստորջրյա ենթակառուցվածքը՝ կապի մալուխները, նավթագազային խողովակաշարերը և էլեկտրահաղորդման գծերը, ավելի խոցելի է դառնում, իսկ պետություններն ու մասնավոր հատվածը փորձում են արագ լրացնել այս ուղղությամբ կուտակված բացը։ CNBC-ի հաղորդմամբ՝ աճող ռիսկերը ձևավորում են նոր շուկա՝ ստորջրյա դիտարկման, կապի և անօդաչու համակարգերի համար։
Chatham House-ի ավագ հետազոտող Katja Bego-ի խոսքով՝ թեման առաջնային է դարձել սպառնալիքների միջավայրի փոփոխության պատճառով։ Նրա գնահատմամբ՝ հիբրիդային պատերազմի ռիսկերի աճը, ներառյալ կիբերհարձակումները, էներգետիկ դիվերսիան, ապատեղեկատվությունն ու տնտեսական ճնշումը, ստիպում են կառավարություններին ավելի լուրջ վերաբերվել ծովի հատակով անցնող ենթակառուցվածքին։ «Մեր ամբողջ տնտեսությունը կառուցված է դրա վրա»,— ասել է նա CNBC-ին։
Ուշադրության կտրուկ աճը կապված է նաև 2022 թվականի սեպտեմբերին Բալթիկ ծովում Nord Stream գազատարների պայթեցման հետ։ Քննիչները եզրակացրել էին, որ Ռուսաստանից Գերմանիա բնական գազ մատակարարելու համար կառուցված խողովակաշարերը միտումնավոր վնասվել էին։ Bego-ի խոսքով՝ այդ դեպքը, ինչպես նաև Արկտիկայում և Թայվանի մերձակայքում ստորջրյա ենթակառուցվածքի վնասման այլ միջադեպերը, նորից բացեցին այն խոցելիությունները, որոնք Սառը պատերազմից հետո երկար ժամանակ բավարար ուշադրություն չէին ստանում։
TeleGeography հետազոտական ընկերության տվյալներով՝ 2026 թվականի սկզբի դրությամբ աշխարհում շահագործվում է ավելի քան 1.5 միլիոն կիլոմետր ստորջրյա կապի մալուխ։ Դրանց կողքին արագ ընդլայնվում է նաև ստորջրյա էլեկտրական մալուխների ցանցը, որը կապում է էլեկտրաէներգիայի շուկաները և օֆշորային հողմակայաններից էլեկտրականությունը հասցնում ցամաք։
Արհեստական բանականության, ինքնավար կառավարման և անօդաչու տեխնոլոգիաների զարգացումը կառավարություններին ու ռազմական դաշինքներին հնարավորություն է տալիս անցնել ստորջրյա վերահսկման նոր մոտեցումների։ Դրանք ներառում են ինչպես ինքնավար ստորջրյա ապարատներ, այնպես էլ մալուխներին ամրացվող սենսորներ։ Bego-ն ծովային միջավայրը բնութագրել է որպես «հաջորդ տրամաբանական տիրույթ»։
Այս փոփոխությանը պատրաստվում են նաև պաշտպանական ընկերությունները։ Իտալական նավաշինական Fincantieri-ն հուլիսին հայտարարել էր, որ մոտ 600 միլիոն եվրոյով (689 միլիոն դոլար) պատրաստվում է ձեռք բերել չորս ընկերությունների վերահսկիչ բաժնեմասեր՝ ընդլայնելու իր կարողությունները ստորջրյա և վերգետնյա անօդաչու համակարգերի, ծովային հետազոտությունների և ստորջրյա կապի ոլորտներում։ Ընկերության գլխավոր տնօրեն Pierroberto Folgiero-ն CNBC-ին ասել էր, որ ստորջրյա հեռահաղորդակցությունն այս նոր էկոհամակարգի «իրական խթանիչն» է։
Fincantieri-ից բացի, ոլորտում ակտիվ են նաև խոշոր պաշտպանական խմբերը, այդ թվում՝ ֆրանսիական Thales-ը, որն արդեն գործում է սոնարների, հակասուզանավային պայքարի, ականների հայտնաբերման և ինքնավար ստորջրյա համակարգերի շուկաներում։ Ընկերությունները փորձում են զբաղեցնել տեղ emerging շուկայում, որը ձևավորվում է օվկիանոսի մակերևույթից ներքև գործող տեխնոլոգիաների շուրջ։
Գերմանիայում հիմնված պաշտպանական տեխնոլոգիաների Euroatlas ընկերությունը զարգացնում է GrayShark անունով ինքնավար ստորջրյա ապարատը։ Ընկերության ռազմավարության և գործընկերությունների գլխավոր պատասխանատու Verineia Codrean-ի խոսքով՝ սարքը կարող է հասնել նախանշված գոտի և կատարել առաջադրանքը՝ առանց մարդու մշտական կառավարման։ Այն նախատեսված է խոչընդոտներից խուսափելու և չնախատեսված իրավիճակներում նախապես սահմանված հրահանգներով գործելու համար։ Օրինակ՝ խողովակաշար ստուգելիս այն կարող է նկատել ականի նման օբյեկտ, տեղեկացնել դրա մասին և սպասել օպերատորի որոշմանը՝ շարունակե՞լ հետազոտությունը, թե՞ ոչ։
Codrean-ը կարծում է, որ ապագայում ծովի հատակի ռազմավարական հատվածները կվերահսկվեն ինքնավար սարքերի ամբողջ նավատորմերով, այլ ոչ թե յուրաքանչյուր մալուխի երկայնքով տեղակայված ռազմական նավերով։ Նրա խոսքով՝ ամբողջ օվկիանոսը վերահսկելն անհնար է, և խնդիրը մասշտաբի մեջ է. ֆրեգատները, սուզանավերը և ծովային պարեկային ինքնաթիռները չափազանց թանկ և սահմանափակ ռեսուրս են, որպեսզի մշտապես ներկա լինեն այնտեղ, որտեղ գտնվում են մալուխները, խողովակաշարերը և այլ ռազմավարական օբյեկտներ։
Միևնույն ժամանակ խոսքը միայն ենթակառուցվածքի դիտարկման մասին չէ։ Codrean-ը նշում է, որ հակասուզանավային գործողություններին զուգահեռ առաջանում են նաև այսպես կոչված anti-autonomous underwater vehicle առաքելություններ, որոնք ուղղված են այլ երկրների ինքնավար և անօդաչու ստորջրյա սարքերի հայտնաբերմանը, հետևելուն և նույնականացմանը։ Նրա խոսքով՝ եթե նման համակարգեր կառուցում են ՆԱՏՕ-ի երկրները, նույնը անում են նաև ոչ դաշնակիցները կամ թշնամական պետությունները, և անհրաժեշտ է տարբերակել՝ որոնք են բարեկամ երկրների սարքերը, որոնք՝ ոչ։
Սակայն Codrean-ը չի կարծում, թե ինքնավար համակարգերը կփոխարինեն ավանդական սուզանավերին և ռազմանավերին։ Ավելի հավանական է, որ ռազմածովային ուժերը համադրեն մարդավարի և ինքնավար հարթակները, իսկ դրանց փոխգործունակությունը դառնա առանցքային պահանջ։
Euroatlas-ը նաև մշակում է GrayShark-ի ջրածնային վառելիքային էլեմենտով տարբերակը, որը նախատեսված է մինչև 16 շաբաթ ստորջրյա աշխատանքի կամ 8,000 ծովային մղոնի համար, թեև ընկերությունը դեռ չի ցուցադրել այդ դիմացկունությունը գործնական պայմաններում։ Ընկերությունը հայտարարում է, որ GrayShark-ի գծով կնքել է ավելի քան 100 միլիոն եվրոյի պայմանագրեր՝ եվրոպական, բայց չանվանված ռազմածովային ուժերի հետ։ Codrean-ի խոսքով՝ սարքերը զինված չեն, և դրանց հիմնական առաքելությունները դիտարկումը, հայտնաբերումը և զսպումն են։
Չնայած ներդրումների աճին և տեխնոլոգիական առաջընթացին, հիմնական խնդիրը մնում է նույնը. ծովի հատակով անցնող ամբողջ ենթակառուցվածքը պաշտպանել գործնականում անհնար է։ Bego-ի խոսքով՝ ոչ ոք չի կարող լրջորեն պնդել, թե հնարավոր է պաշտպանել ավելի քան մեկ միլիոն կիլոմետր երկարությամբ ցանցը։ Բացի այդ, պատասխանատվությունը մնում է բաշխված. ստորջրյա ենթակառուցվածքի մեծ մասը պատկանում է կամ շահագործվում է մասնավոր ընկերությունների կողմից, սակայն միտումնավոր միջամտության կամ բաց ռազմական բախման սցենարների դեպքում գործընթացում ավելի ու ավելի մեծ դեր են ստանձնում պետություններն ու զինված ուժերը։
Կառավարությունները, Bego-ի գնահատմամբ, պահանջում են ավելի խիստ անվտանգության միջոցառումներ՝ ավելի ինտենսիվ մոնիթորինգից մինչև սենսորների տեղադրում և մալուխների ավելի խորը թաղում։ Բայց այդ քայլերը թանկ են, ինչն առաջացնում է հարցեր, թե ով պետք է վճարի և որտեղ է ավարտվում մասնավոր հատվածի պատասխանատվությունը։ Նրա կարծիքով՝ արդյունքը կլինի ոչ այնքան միայն կարգավորում, որքան ավելի սերտ համագործակցություն կառավարությունների և ենթակառուցվածքի սեփականատերերի միջև։
Ներդրումային հնարավորությունը գրավում է ընկերություններին Ատլանտյան օվկիանոսի երկու կողմերից, մինչդեռ, Bego-ի խոսքով, Ռուսաստանը և Չինաստանը նույնպես ակտիվորեն ներդրումներ են կատարում ստորջրյա ոլորտում։ Միևնույն ժամանակ նա զգուշացնում է, որ ստորջրյա ինքնավար համակարգերը դեռ շատ հեռու են այն մակարդակից, որը երևաց Ուկրաինայում կիրառված օդային անօդաչուների դեպքում։ Ջրի տակ տեսանելիությունը ցածր է, կապը՝ բարդ, իսկ ազդանշանները չեն տարածվում այնպես, ինչպես օդում։ Այդ պատճառով նա չի դիտարկում այս տեխնոլոգիան որպես համապարփակ լուծում. այն կարող է օգտակար լինել, հատկապես զսպման և ազդակների փոխանցման առումով, բայց չի դառնա այն միջոցը, որը ամբողջությամբ կապահովի ծովի հատակը։
Աղբյուր՝ www.cnbc.com
