Նյու Յորքում կլիմայական վնասների փոխհատուցման համար նախատեսված 75 միլիարդ դոլարի օրենքը կանգնել է լուրջ իրավական խոչընդոտի առաջ։ 2024 թվականին նահանգապետ Kathy Hochul-ի ստորագրած Climate Change Superfund Act-ը նախատեսում էր, որ խոշոր հանածո վառելիքի արտադրողներն ու վերամշակողները կֆինանսավորեն կլիմայական հարմարվողականության ենթակառուցվածքները։ Սակայն 2026 թվականի օգոստոսի 31-ին ԱՄՆ Նյու Յորքի հյուսիսային շրջանի դաշնային դատարանի գլխավոր դատավոր Brenda Sannes-ը որոշեց, որ օրենքը հակասում է դաշնային կարգավորմանը և չի կարող կիրառվել։
Օրենքը նախատեսում էր շուրջ 75 միլիարդ դոլարի հավաքագրում 25 տարվա ընթացքում՝ տարեկան մոտ 3 միլիարդ դոլարի չափով։ Դրա տրամաբանությունն այն էր, որ այն ընկերությունները, որոնք պատասխանատու են 2000-2024 թվականներին կուտակված ածխածնային արտանետումների զգալի մասի համար, պետք է մասնակցեն այդ արտանետումների հետևանքների վերացման ծախսերին։ Նախաձեռնությունը հիմնված էր 1980 թվականի Superfund համակարգի գաղափարի վրա, որով ընկերությունները պարտավորվում են վճարել թունավոր թափոնների մաքրման համար՝ օրինակ նավթային կամ քիմիական արտահոսքերից հետո։
Նահանգային իշխանությունների հաշվարկով միջոցները պետք է ուղղվեին ափամերձ խոնավ տարածքների վերականգնմանը և պաշտպանությանը, ճանապարհների ու կամուրջների արդիականացմանը, հեղեղատար համակարգերի բարելավմանը, շենքերի բարձրացմանն ու վերազինմանը, ինչպես նաև բնական աղետներից հետո վերականգնման ծրագրերին։ Kathy Hochul-ն օրենքի ստորագրման պահին հայտարարել էր, որ Նյու Յորքի բնակիչները գնալով ավելի մեծ ֆինանսական բեռ են կրում ռեկորդային տեղատարափների, շոգի ալիքների և ափամերձ փոթորիկների հետևանքով, մինչդեռ պատմականորեն շրջակա միջավայրին վնաս հասցրած աղտոտողները պետք է մասնակցեն այդ ծախսերի փոխհատուցմանը։
Դատարանը, սակայն, այս մոտեցումը չընդունեց։ Brenda Sannes-ը 63 էջանոց որոշման մեջ օրենքը բնութագրել է որպես «անսովոր և լայնածավալ» և հղում արել Second Circuit-ի 2021 թվականի City of New York v. Chevron որոշմանը։ Այդ գործում Նյու Յորքը նավթային ընկերություններից պահանջում էր կլիմայական վնասների փոխհատուցում, և դատական նախադեպը հիմա օգտագործվել է նաև նահանգային նոր օրենքի դեմ։
Օրենքի կողմնակիցները պնդում են, որ պայքարը դեռ ավարտված չէ։ Make Polluters Pay կազմակերպության հաղորդակցության տնօրեն Cassidy DiPaola-ն ասել է, որ որոշումը հիմնված է վիճարկվող նախադեպի վրա և Attorney General Tish James-ը պետք է անհապաղ բողոքարկի այն։ Նահանգային սենատոր Liz Krueger-ը, որը օրենքի համահեղինակներից է, որոշումն անվանել է «ցավալի» և նշել, որ դատարանը տարբերություն չի դրել Նյու Յորք քաղաքի հայցի և նահանգային օրենսդիրի՝ եկամուտներ ձևավորելու ու բնակիչներին պաշտպանելու սահմանադրական լիազորությունների միջև։ Նրա խոսքով՝ ակնկալելի էր, որ օրենքի ուժի մեջ մտնելուց առաջ լինելու են երկարատև դատական վեճեր։
Մյուս կողմից, վերջին երկու տարիներին մի շարք հանրապետական նահանգներ և բիզնես միություններ քննադատել են այս նախաձեռնությունը։ Նրանց փաստարկն այն է, որ քննարկվող ժամանակահատվածում հասարակությունն ամբողջությամբ օգտվել է հանածո վառելիքից, իսկ վերականգնվող այլընտրանքները լայնորեն հասանելի չեն եղել։ West Virginia-ի գլխավոր դատախազ JB McCuskey-ը, որի գրասենյակն առաջնորդել է հայցը Նյու Յորքի դեմ, որոշումը բնութագրել է որպես մեծ հաղթանակ այն պայքարում, որտեղ, ըստ նրա, լիբերալ նահանգները փորձում են հավասարակշռել իրենց բյուջեները ածխի, նավթի և գազի ոլորտների աշխատողների հաշվին։
Վեճին միացել է նաև ԱՄՆ Justice Department-ը, որը նախորդ ամիս իր առանձին հայցն է ներկայացրել Նյու Յորքի օրենքի դեմ՝ Southern District of New York-ում։ Այդ գործը դեռ ընթացքի մեջ է։ Միևնույն ժամանակ, սեպտեմբերի 14-ին Նյու Յորքը և օրենքը վիճարկող կողմերը համատեղ դիմել են վերջնական վճիռ գրանցելու խնդրանքով՝ ընթացակարգային քայլ, որը հնարավորություն կտա անմիջապես բողոքարկել հարցը Second Circuit-ում։
Kathy Hochul-ը դեռ չի հայտնել՝ արդյոք նահանգը պաշտոնապես կբողոքարկի որոշումը։ Սակայն նահանգապետի էներգետիկայի և շրջակա միջավայրի հարցերով ավագ հաղորդակցության խորհրդական Ken Lovett-ը հայտարարել է, որ հարկատուները չպետք է վճարեն աղտոտողների պատճառած վնասների համար, և իշխանությունները դիտարկում են հետագա քայլերը։
Այս պահին նման օրենք ընդունած միակ այլ նահանգը Vermont-ն է, որտեղ ևս նմանատիպ հայց է քննվում։ Մի շարք այլ նահանգներ ուսումնասիրել են նման ֆոնդերի հնարավորությունը, սակայն դեռ ոչ մեկը խոշոր արտանետողների դեմ պաշտոնական վճարային մեխանիզմ չի հայտարարել։ Այդ պատճառով Նյու Յորքի և Vermont-ի դատական գործընթացները կարող են նախադեպային նշանակություն ունենալ ԱՄՆ-ում կլիմայական ֆինանսական պատասխանատվության հետագա քաղաքականության համար։
Աղբյուր՝ oilprice.com
