Հայաստանը կարող է վերադառնալ տարածաշրջանային գիտատեխնիկական կենտրոնի դերին, սակայն այս անգամ՝ արհեստական բանականության, տվյալների կենտրոնների և բարձրակարգ հաշվարկային ենթակառուցվածքի միջոցով։ 1in.am-ի հրապարակման մեջ, հղում անելով Bloomberg-ին, նշվում է, որ այս գործընթացը դուրս է գալիս զուտ տեխնոլոգիական ներդրման շրջանակից և ստանում է ավելի լայն տնտեսական ու աշխարհաքաղաքական նշանակություն։
Հրազդանում Firebird-ի նախագիծը ներկայացվում է որպես այդ փոփոխության առանցքային տարրերից մեկը։ Ընկերությունը աշխատանքը սկսել է 2026 թվականի օգոստոսին, և ծրագրի համաձայն մինչև 2027 թվականի վերջը հայկական հարթակի հզորությունը պետք է հասնի 300 մեգավատի, իսկ տեղակայված Nvidia Blackwell և Rubin պրոցեսորների թիվը՝ գերազանցի 70 հազարը։ Նշվում է, որ հաշվարկային կարողության մոտ հինգերորդ մասը պետք է տրամադրվի Հայաստանի գիտական, պետական և ստարտափ միջավայրին, իսկ մնացածը՝ միջազգային հաճախորդներին, որոնց թվում արդեն հիշատակվում է ամերիկյան Perplexity-ն։
Նախագծի առաջին փուլն արդեն գործում է։ Հայաստանի կառավարության տվյալներով՝ սկզբնական ներդրումը կազմում է շուրջ 500 միլիոն դոլար, իսկ առաջին փուլը նախատեսում է ավելի քան 6000 Nvidia Blackwell պրոցեսոր և մոտ 18 մեգավատ հզորություն։ Երկարաժամկետ ծրագրով Firebird-ը Հայաստանում նախատեսում է 300 մեգավատ և ավելի քան 70 հազար առաջատար պրոցեսոր։
Հրապարակման հիմնական միտքն այն է, որ հաշվարկային հզորությունը աստիճանաբար դառնում է այնպիսի ռազմավարական ռեսուրս, ինչպիսին նախորդ փուլերում եղել են էներգետիկան, արդյունաբերությունը կամ տրանսպորտային ենթակառուցվածքները։ Այն երկիրը, որը կենտրոնացնում է առաջատար չիպեր, տվյալների կենտրոններ, էներգիա և ինժեներական կարողություն, ստանում է ոչ միայն տնտեսական նոր դեր, այլև լրացուցիչ քաղաքական կշիռ։ Այս տրամաբանությամբ Հրազդանի նախագիծը կարող է Հայաստանը տեխնոլոգիա սպառող շուկայից տեղափոխել բարձրարժեք հաշվարկային ծառայություններ առաջարկող երկրների շարքը։
Bloomberg-ի մատնանշած կարևոր հանգամանքներից մեկն այն է, որ Թրամփի վարչակազմը, ըստ աղբյուրների, հայ-ադրբեջանական բանակցությունների ընթացքում Հայաստանին խոստացել է աջակցել Nvidia-ի առաջատար չիպերի արտահանման թույլտվությունների առաջմղմանը։ Սպիտակ տունը Bloomberg-ի հարցմանը չի պատասխանել, իսկ ԱՄՆ առևտրի նախարարությունը չի մեկնաբանել թույլտվությունների մանրամասները։ Միաժամանակ նշվում է, որ Firebird-ը առաջին ամերիկյան արտոնագրերը ստացել էր դեռ 2025 թվականի օգոստոսյան Վաշինգտոնի գագաթնաժողովից առաջ։ Այդ նույն օրը ստորագրվել էր Հայաստան-ԱՄՆ արհեստական բանականության և կիսահաղորդիչների ոլորտում գործընկերության հուշագիրը։
Հոդվածում հիշեցվում է, որ Հայաստանի արտգործնախարարությունը այդ հուշագրի նպատակների թվում հրապարակայնորեն նշել էր նաև ամերիկյան արտահանման վերահսկողության համակարգում Հայաստանի կարգավիճակի բարելավման համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծումը։ 2026 թվականին Հայաստան-ԱՄՆ ռազմավարական գործընկերության փաստաթղթում արդեն ներառվել էին անվտանգ չիպերի մատակարարման շղթաների, AI ռեսուրսների շեղումը կանխելու և արտահանման վերահսկողության շուրջ համագործակցության դրույթներ։
Սա, ըստ հրապարակման, վկայում է Հայաստանի նկատմամբ ամերիկյան տեխնոլոգիական քաղաքականության զգալի փոփոխության մասին։ Մի քանի տարի առաջ Վաշինգտոնում Հայաստանը դիտվում էր նաև որպես զգայուն տեխնոլոգիաների հնարավոր վերաարտահանման ռիսկային ուղղություն։ Այդ մտահոգությունը վերաբերում էր արևմտյան էլեկտրոնիկայի՝ Հայաստանի միջոցով Ռուսաստան հասնելու հավանականությանը։ Bloomberg-ը հիշեցնում է, որ 2023 թվականից Երևանը խստացրել է զգայուն ապրանքների արտահանման և վերաարտահանման վերահսկողությունը։
Նախադեպային կարևոր օրինակ է նշվում 2024 թվականի Երևանի պետական համալսարանի նախագիծը, որը երկար գործընթացից հետո ստացել էր 64 Nvidia H100 արագացուցիչների արտահանման թույլտվություն։ Հրապարակման գնահատմամբ՝ այդ դեպքը ցույց տվեց, որ Հայաստանը կարող է աշխատել ամերիկյան արտահանման վերահսկողության կանոններով, կառուցել բարձրակարգ հաշվարկային ենթակառուցվածք և ապահովել զգայուն տեխնոլոգիաների վերահսկելի օգտագործում։
Հոդվածը նաև շեշտում է, որ բարձրակարգ չիպերի հասանելիությունն այսօր կախված է ոչ միայն շուկայական պահանջարկից, այլև երկրի քաղաքական վստահելիությունից, գործընկերային հարաբերություններից, մատակարարման շղթաների անվտանգությունից և արտահանման վերահսկողության համակարգի նկատմամբ վստահությունից։ Այս պայմաններում հաշվարկային հզորությունը դառնում է միջազգային քաղաքականության կարևոր «արժույթներից» մեկը։
Այդ համատեքստում նոր նշանակություն է ստանում նաև Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը։ Հոդվածում նշվում է, որ TRIPP-ը Հայաստանը կապում է Կասպից ավազանի, Կենտրոնական Ասիայի, Թուրքիայի և եվրոպական շուկաների հետ։ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի ներկայացուցչի ձևակերպմամբ՝ նախագծի նպատակներից են Հայաստանի և Ադրբեջանի բարեկեցության ու անվտանգության ամրապնդումը, ամերիկյան առևտրային հնարավորությունների ընդլայնումը և Կենտրոնական Ասիայից ու Կասպից տարածաշրջանից Եվրոպա նոր տարանցիկ կապերի ստեղծումը։ Այդ աշխարհագրությանը այժմ ավելանում է նաև թվային բաղադրիչը՝ Հայաստանը կարող է միաժամանակ դառնալ տարանցիկ տարածք բեռների և հաշվարկային հարթակ տվյալների, AI մոդելների ու բարձրարժեք տեխնոլոգիական ծառայությունների համար։
Հրապարակման եզրակացությունն այն է, որ նման մասշտաբի նախագիծը կարող է փոխել Հայաստանի տնտեսական կառուցվածքը միայն այն դեպքում, եթե ձևավորվի ամբողջական էկոհամակարգ։ Դրա համար անհրաժեշտ են մեծ և վստահելի էներգետիկ հզորություններ, արագ կապ, ինժեներական կրթություն, տվյալների պաշտպանություն, կանխատեսելի իրավական համակարգ և ամերիկյան արտահանման վերահսկողության նկատմամբ երկարաժամկետ վստահություն։ Այլ կերպ ասած՝ AI կենտրոն դառնալու համար բավարար չեն միայն շենքերն ու պրոցեսորները։
Հոդվածում առանձնացվում է նաև խաղաղության տնտեսական արժեքը։ Պատերազմի ռիսկով սահմանները կապիտալի համար մնում են խոցելի, մինչդեռ հաղորդակցությունների բացումը, կայուն էներգետիկ ռեսուրսները և կանխատեսելի տարածաշրջանային միջավայրը բարձրարժեք տեխնոլոգիական ներդրումների կարևոր նախապայման են։ Հայաստանի կառավարության ներկայացուցիչը Bloomberg-ին օգոստոսի 8-ի AI և կիսահաղորդիչների համաձայնագրերը բնութագրել է որպես խաղաղության կարևոր տնտեսական արդյունքներ, իսկ Firebird-ի ղեկավարությունը խաղաղությունն ու կայունությունը կապել է ներդրումների, նորարարության և միջազգային գործընկերությունների աճի հետ։
Այսպիսով, հոդվածի գնահատմամբ, Հայաստանի համար ձևավորվում է նոր վերադիրքավորման հնարավորություն, որտեղ տրանսպորտային և էներգետիկ նախագծերին զուգահեռ առաջ է գալիս նաև տեխնոլոգիական շերտը՝ առաջատար չիպերի հասանելիությամբ, տվյալների կենտրոններով և բարձրակարգ հաշվարկային հզորությամբ։ Եթե այս ուղղությունը կայունանա, Հայաստանի տնտեսական կշռի նոր չափանիշը կարող է դառնալ ոչ թե շուկայի ծավալը, այլ վստահելիությունը, գիտելիքը և գլոբալ պահանջարկ ունեցող ենթակառուցվածքի կենտրոնացումը։
Աղբյուր՝ www.1in.am
